महागुरु फाल्गुनन्दका दश जीवन दर्शन - Sainokhabar
pin uppinuppin up casinopinup azpin uppinup azpin up azpin-up online casinopin uppin up azerbaijanpin up azerbaycanpin-up oyunupinup loginpinup casinopin up casino indiapin up indiapinup bet indiapin up bet indiapin up indiapin up casinopin up indiapin up kzpin up betpin uppin up betpin up bet зеркалоpin upmostbet azemosbetmosbet casinomostbet azmosbetmostbetmostbet casinomostbet aviatormosbet aviatorмостбет кзmostbet kzmostbet1win kz1win casino1win1 win1win uz
  • शनिबार, मङि्सर ०६, २०८३

महागुरु फाल्गुनन्दका दश जीवन दर्शन

-आङ्बुहाङ अवोध अविरल

राष्ट्रिय विभूति महागुरु फाल्गुनन्द लिङदेन वि.सं. १९४२ कात्तिक २५ गते इलाम जिल्लाको साविक इभाङ चुक्चिनाम्बामा जन्मिनुभयो । वहाँको जन्म सामान्य किसान परिवारमा भएको थियो । महागुरु फाल्गुनन्दको बाल्यकाल गरीबी, अभाव र मातृ वियोगमा बित्यो । युवाअवस्था भारतीय सेनामा बित्यो । र, जीवनको उत्तरार्ध समाजमा आध्यात्मिक विकास, मानव सेवा, समाज सुधार र शिक्षाका निम्ति काम गर्दै बिताउनुभयो । वहाँको कार्यको उच्च मूल्याङ्कन गर्दै राज्यले राष्ट्रिय विभूतिका रुपमा विभूषित ग¥यो ।

महागुरु फाल्गुनन्दले जीवन दर्शन र सिद्घान्तका कुनै ठूला पुस्तक लेख्नु भएको थिएन । तर, वहाँको कार्य, दिनुभएको सिवाखाहुन् र जीवन पद्घतिको अध्ययनबाट थुप्रै प्रेरणादायी जीवन दर्शनहरु भेटिन्छ । दर्शन अंग्रेजी शब्द ‘फिलसफी’ को नेपाली रुपान्तरण हो । अक्सफर्ड डिक्सनरीका अनुसार दर्शन ‘जीवनबारे विश्वासहरु वा दृष्टिकोणहरु हुन् जसले कसैको जीवनलाई मार्गनिर्देश गर्दछन् ।’ अर्को शब्दमा ‘ज्ञानको खोजीबाट प्राप्त जीवन र ब्रहमाण्डबारे विश्वासनै दर्शन हो । फाल्गुनन्दको जीवन र जगतलाई हेर्ने, चिन्ने र बुझ्ने विश्व दृष्टिहरु थिए । जसले आज लाखौं मानिसको जीवनलाई मार्गनिर्देश गरिरहेको छ । फाल्गुनन्द दर्शनलाई मुख्यतय निम्न बुँदाहरुमा उल्लेख गर्न सकिन्छ ।

१. शान्ति

शान्ति र अहिंसा महागुरु फाल्गुनन्दका मुख्य जीवन दर्शन थिए । महागुरु फाल्गुनन्द वि. सं. १९६४ मा अंग्रेजको गोर्खाली पल्टनमा भर्ना हुनभयो । वहाँले १२ वर्ष फौजी जीवन बिताउनु भयो । वि. सं. १९७१ साउन १३ मा पहिलो विश्वयुद्ध भई १९७५ कात्तिक २६ समाप्त भयो । पहिलो विश्वयुद्धमा महागुरु फाल्गुनन्द ब्रिटिस गोर्खा सेनामा कार्यरत हुनुहुन्थ्यो ।

प्रथम विश्वयुद्धताका महागुरु फाल्गुनन्द ‘ध्यानी हवल्दार’को रुपमा परिचित हुनुहुन्थ्यो । युद्धका एकदिन आफ्ना सिपाईहरुलाई भन्नुभयो, ‘हेर! दुश्मन भनिनेहरु पनि हामी जस्तै मानिस हुन् । तर, हामीले सरकारको नूनपानी खाएको छौं, नुनको सोझो गर्नुपर्छ । गोली कि आकाशतिर कि भुँइतिर हान्नु । माङलाई सम्झनु । सत्य र धर्ममा बसियो भने मरिंदैन।’ महागुरु फाल्गुनन्द युद्धको शान्तिपूर्ण समाधानका पक्षमा हुनुहुन्थ्यो । वहाँ हिंसा चाहनुहुन्न थियो । महागुरु फाल्गुनन्द शान्ति चाहनुहुन्थ्यो ।

पहिलो विश्वयुद्ध त्यसबेलासम्मको सबैभन्दा ठूलो युद्ध थियो । महागुरु फाल्गुनन्द युद्धले पैदा गरेको हिंसा, नरसंहार, रक्तपात, विधंस, बलत्कार, वियोग र विनासबारे साक्षात्कार हुनुभयो । वि.सं. १९७६ मा पल्टनबाट फिर्नु भएपछि वहाँले शान्ति र अहिंसाका पक्षमा वकालत गर्नुभयो । ‘लायो निङवारे आमेक्लो’ भन्ने महागुरु फाल्गुनन्दको उपदेश थियो । अर्थात् ‘अपराधिक सोंचले नाश होइन्छ ।’ द्वन्द्वको हिंसात्मक प्रस्फुटन युद्ध हो । युद्धको वीज मान्छेको मनबाट उत्पन्न हुन्छ । मानिसको मनमा उत्पन्न विकारबाट युद्धको बीजारोपण हुने वहाँको बुझाई थियो । सत्ता, शक्ति, सम्पत्ति, प्राकृतिक स्रोत साधन र सुन्दरी प्राप्तिको क्षुद्र लालचका कारण देशहरुबीच, व्यक्तिहरुबीच द्वन्द्व सिर्जना हुन्छ । शोषण, दमन र विभेद्ले समाजमा द्वन्द्व र युद्ध भइरहेका छन् । यस्ता द्वन्द्वहरुले विकराल रुप लिएपछि युद्ध हुन्छ । युद्धले शान्ति बिथोल्छ ।

फाल्गनन्दले नेपाल, भारत, भुटान र बर्मा पुगेर विश्व शान्ति र अहिंसाको सन्देश छर्नुभयो । समाजमा द्वन्द्व, मारकाट, लडाई—झगडाको कारक तत्वको खोजी गर्नुभयो । अधिक मद—मदिराको सेवन, अशिक्षा र राज्यद्वारा अधिकारको असमान वितरण द्वन्द्वका कारणको रुपमा पाउनुभयो । शान्ति मानिसको आत्मिक शुद्धिकरणबाट हुने महागुरु फाल्गुनन्दको धारणा थियो ।

२. अहिंसा

महागुरु फाल्गुनन्दले अहिंसामा जोड गर्नुहुन्थ्यो । ‘अरुलाई मार्न वा दुखाउनुका निम्ति गरिने हिंस्रक व्यवहार’ हिंसा हो । हिंसा शारीरिक र मानसिक दुवै रुपमा गरिन्छ । समाजमा घरेलु, सामाजिक, सांस्कृतिक, धार्मिक, राजनैतिकलगायतका हिंसाहरु हुने गर्दछन् । यसका साथै समाजमा पशु हिंसा पनि गरिन्छ । महागुरु फाल्गुनन्दको पहलमा वि.सं. १९९८ साल बैशाखमा पान्थरको लब्रेमा पारित गरेको सत्यधर्म मुचुल्कामा बलिपूजा नगर्ने उल्लेख छ । मानिसले हजारौं वर्षदेखि मानव केन्द्रित संकथन (भनाई) निर्माण गर्दै आएको छ । मानिसले आफूलाई सर्वश्रेष्ठ प्राणीको रुपमा व्याख्या गर्ने गर्दछ । अन्य प्राणीहरुलाई तल्लो दर्जाका, पशु, आत्मा नभएको र विवेक नभएको प्राणीको रुपमा व्याख्या गर्दछ । धर्मदर्शन र विज्ञानले समेत मानिस र पशुबीचमा ‘हाइरार्की’ (सिढी) निर्माण गरेको छ । पशु तल्लो दर्जाको प्राणी भएकाले मार्न, खान र बली दिन हुन्छ भन्ने मान्यता हजारौं वर्षदेखि चल्दै आएको छ । मानिसले आफ्नो मनोकांक्षा पूरा होस् भने पशुबली गर्दछन् । महागुरुले पशुबलीलाई जीव हिंसाका रुपमा व्याख्या गर्दै समाजले निर्माण गरेको हाइरार्कीलाई भत्काउनु भएको छ । वहाँका अनुसार मानिस र पशु सबै माङका सन्तान हुन् । आफ्नै सन्तानलाई मारेर चढाउँदा माङ बेखुशी हुने वहाँको तर्क थियो ।

सामाजिक, सांस्कृतिक विभेद र शोषण पनि हिंसाकै रुपमा लिइन्छ । समाजमा महिलालाई दोस्रो दर्जाका बनाउन पुरुषले विभिन्न धार्मिक—सांस्कृतिक रीति, थिति र कानून निर्माण गर्दछ । पुरुष प्रधान समाजले धार्मिक मान्यता र सांस्कृतिक थितिहरुका माध्यमबाट महिलालाई हजारौं वर्षदेखि विभेद र शोषण गर्दै आएको छ । समाजका यस्ता हिंसालाई अन्त्यका निम्ति सत्यधर्म मुचुल्कामा छोरी चेलीको सोतरीत नखाने उल्लेख गरिएको छ । यसले महिलालाई विभेद गर्न बनाइएको सबै सांस्कृतिक माखेसाङलो तोड्नु पर्ने सन्देश दिएको छ ।

३. समानता

महागुरु फाल्गुनन्दलेसत्यधर्म मुचुल्काको माध्यमबाट मानवता र समानताको विषयलाई अघि बढाउनुभएको थियो । मुचुल्काले समाजमा लिङ्गीय, जातीय र भाषिक विभेद अन्त्यको परिकल्पना गरेको छ । सत्यधर्म मुचुल्काको पहिलो बुँदामा मुचुल्कामा ‘छोरी चेलीको सोतरीत लिन बन्द गर्ने’ उल्लेख गरेको छ ।

संसारका अधिकांश मानव समुदाय पुरुष प्रधान छन् । पुरुष प्रधान संरचनाले महिलाहरुलाई दोस्रो दर्जाको नागरिकका रुपमा स्थापित गर्दै विभेद गर्दछ । महिलालाई कमजोर र दोस्रो दर्जामा राख्न कानुन, संस्कृति र परम्पराहरु निर्माण गरिन्छ । नारीवादी लेखिका सिमोन दि विभू उनको पस्तक द सेकेण्ड सेक्स मा विवाहको माध्यमबाट महिलालाई पुरुषको दास बनाउने वैधानिकता प्रदान गर्ने दाबि गर्छिन् । छोरीले विवाहपछि ‘श्रीमानको थर, धर्म, वर्ग…पुरुषको अर्धाङिगनी’ बनाइन्छ । छोरालाई जग्गा–जमिनको मालिक, जात, थर र वंशको उत्तराधिकारी मानिन्छ । तर, छोरीको विवाहमा सोतरीतका नाममा ‘सुन, चाँदी, नगद, मदिरा, तथा मासुका कोशेली लिनुलाई नारीको विक्रीको’ रुपमा मुचुल्काले व्याख्या गरेको छ । छोरा र छोरीलाई शिक्षा र समान हक हुनु पर्नेमा वहाँको जोड थियो ।

भाषिक—सांस्कृतिक विभेद र शोषण मानवता विरोधी कार्य भएको वहाँको ठम्याई थियो । राज्यले सबै जातिको धार्मिक, सांस्कृतिक मूल्यमान्यतालाई समान व्यवहार गर्दैन थियो । मुलुकमा बोलिने सबै भाषालाई समान हैसियत र व्यवहार राज्यको थिएन । सबै नागरिकलाई शिक्षाको अधिकार थिएनन् । शासकले मान्ने धर्मलाई राष्ट्रिय धर्म र उसले बोल्ने भाषालाई राष्ट्रिय भाषा मान्ने चलन संसारमा थियो, छ । मुलुकका सबै धर्म, जाति र भाषालाई राज्यले समान रुमपा व्यवहार गर्नु पर्दछ भन्ने वहाँको धारणा थियो । सत्यधर्म मुचुल्कामा मातृभाषामा शिक्षा दिने विद्यालय खोल्ने उल्लेख छ ।

सबै मानिसलाई मानवका रुपमा हेर्न, चिन्न र व्यवहार गर्नु पर्दछ भन्ने महागुरु फाल्गुनन्दको धारणा थियो । मानिसले धर्म, जाति, लिङ्ग र वर्गका आधारमा शीर निहुर्याएर बस्नु पर्ने अवस्थाबाट समाजलाई माथि ल्याउनु पर्छ भन्ने वहाँको जोड थियो । समाजमा सबै मानिसले शीर ठाडो पारेर हिड्न सक्ने वातावरण भए मात्र सबैको शीर ठाडो हुने वहाँको धारणा पाइन्छ । त्यसका निम्ति समाजका सबै खालका विभेदको अन्त्य हुनपर्ने वहाँको मत थियो ।

४. मानवता

महागुरु फाल्गुनन्दले जीवनको पछिल्लो ३० वर्षको अधिकांश समय विरामी तथा दुःखीहरुको सेवामा बिताउनुभयो । दुःखीहरुको सेवा गर्नु वहाँको मानवता प्रतिको श्रद्धा थियो । पल्टनमा आधुनिक औषधिले निको नभएका विरामीलाई मुन्धुमी विधि र जडिबुटीद्वारा उपचार गर्नुभएको कुरा हेमबहादुर गुरुङ र कुलानन्द दाहालद्वारा वि. सं. २०२३ मा प्रकाशित ‘महागुरु फाल्गुनन्द जीवनी’ मा उल्लेख भएको पाइन्छ । धामी, झाँक्री, ‘या’ फेदाङमा, साम्बा र अस्पतालले निको पार्न नसकेका अनेकौं विरामीहरुलाई महागुरु फाल्गुनन्दले निको पारेको घटनाबारे थुप्रै पुस्तक, लेख र किमदन्ती पढ्न र सुन्न पाइन्छ ।

नेपाल, भारत, भुटान र वर्माका विभिन्न स्थानमा पुगेर विरामी तथा दुःखीहरुका निम्ति माङसेवा तथा जडीबुटीबाट उपचार गर्नुभयो महागुरुले । वि. सं. २००१ मा काठमाण्डौंका जनरल विक्रम शमसेर जबरालाई र उनकी श्रीमतीलाई उपकार गर्न महागुरु फाल्गुनन्दलाई दरबारमा बोलाइएको वहाँको जीवनीमा उल्लेख छ । वहाँलाई ‘पूर्वी लिम्बुवान पल्लो किरातमा एकजना तपस्वी लिम्बू ठूला गुरु’ भनेर लिन एक सिपाई पठाइएको थियो । महागुरु दरबार पुगेर उनीहरुको उपकार गर्नुभयो, उनीहरु निको भए । महागुरुले दुःखीका निम्ति निशुल्क सेवा गर्नुहुन्थ्यो । वहाँलाई जनरलले ‘उपकार वापत ५०० रुपैयाँ भेटी राखि विदा दिन खोज्दा आफूले उपकार वापत कहिल्यै रुपैया पैसा लिने नगरेको’ बताउनुभयो । वहाँको मृत्युको अन्तिम पलसम्म पनि दुःखी र बिमारीको उपकार र सेवामै बितेको थियो ।लामो समय बिराम भएका विरामीहरु वहाँले उपकार गरेपछि सजिलै निको हुन्थे । महागुरु फाल्गुनन्द जहाँ पुगे पनि विरामीको लाइन लाग्थे । वहाँ आफैमा योग साधनाबाट माङगेप्मा (निर्वाण) गर्नुभएको थियो । योग विज्ञानका अनुसार योग साधनका माध्यमबाट आफूभित्र रहेको अतभूत शक्तिलाई कुनै अंगमा केन्द्रीत गर्न सक्छन् । यसरी शरीरको कुनै अंगमा केन्द्रीत गरेको विरामीलाई उपचार गर्न सकिन्छ । यसलाई ‘रेकी’ भनिन्छ । गौतम बुद्ध र फाल्गनन्द विरामका अगाडि गइदिए पनि विरामी निको हुने गरेको सुन्न, पढ्न पाइन्छ । महागुरु फाल्गुनन्दबाट हामीले सिक्नु पर्ने कुरा मानव सेवा हो ।

५. एकता

महागुरु फाल्गुनन्दले ‘थिक पोङमारे तोवाबेओ नाम लिङ’ भन्ने उपदेश दिनुभएको थियो । एकताले भाग्योदय हुने वहाँको मत थियो । महागुरु फाल्गुनन्दलाई विभाजन र क्षुद्र स्वार्थका कारण ठूला मुलुकहरु युद्धमा फस्दा भएको प्रथम विश्वयुद्धले विध्वंस र विनाश निम्त्याएको थाहा थियो । आफ्नै किरात समाजमा भएको आपुङ्गी चरित्रका कारण गुमेको भूमि र अधिकारको बारेमा वहाँ जानकार हुनुहुन्थ्यो । विभाजन र भिडन्तले सफलता पाउन कठिन हुने वहाँको ठम्याई थियो ।

विश्व शान्ति र मानव एकताका निम्ति माङसेवा गर्नु महागुरु फाल्गुनन्दको नित्य कर्म थियो । मानिसमा सबै मानिस समान हुन् भन्ने भावना विकास भए मानव एकता हुने वहाँको धारणा पाइन्छ । मानिसलाई जात, धर्म, लिङ्ग र आस्थाका आधारमा विभेद गरिनाले मानवमा द्वन्द्व र असमानता सिर्जना भइरहेको थियो । मानिसमा रहेको जातीय, लिङ्गीय र वर्गीय विविधतालाई आत्मसाथ गर्दै सबै मानिस माङका सन्तान हुन्, मानव हुन भन्ने भावनाबाट एक हुनुपर्ने तर्फ वहाँको चिन्तन देखिन्छ ।

६. शिक्षा

समाजको पछौटेपन र अज्ञानताका कारणको रुपमा ‘अशिक्षा’ रहेको महागुरु फाल्गुनन्दले थाहा पाउनुभयो । महागुरु फाल्गुनन्दको पहलमा वि.सं. १९८८ बैसाक २४ गते शुरुभएको लिम्बुवान क्षेत्रका प्रशासनिक प्रमुख सुभा, सर्वसाधारण, भक्तजन र तुम्याहाङहरुको भेलाले सात बुँदे सत्यधर्म मुचुल्का निर्माण ग¥यो । मुचुल्कामा युमा माङहिम स्थापना गर्ने तथा मातृभाषामा शिक्षा दिन स्कूल खोल्ने उल्लेख गरेको थियो । त्यसबेला विद्यालयहरु खोल्न सहज थिएन । माङहिमहरुमा मुन्धुम शिक्षा लिने व्यवस्था गर्नुभयो । मुन्धुम पठन—पाठनका माध्यमबाट हजारौं भक्तजनलाई साक्षर भए ।

महागुरु फाल्गुनन्दले नेपालमा मातृभाषाको विषय उठान गर्नुभएको समयमा आम नागरिकका निम्ति शिक्षा लिने व्यवस्था थिएन । राणा शासकहरुले अंग्रेजी र संस्कृत भाषामा शिक्षालाई जोड दिइरहेका थिए । हाल ‘मातृभाषामा शिक्षा’ का मुद्दा शिक्षा क्षेत्रको जल्दो—बल्दो विषय हो । नेपालले ‘मातृभाषाको माध्यमबाट आधारभूत तथा प्राथमिक शिक्षा पाउने अधिकार सुनिश्चित गर्ने नीति तय गरेको छ । मातृभाषामा शिक्षा दिँदा सिकाई उपलब्धि राम्रो हुने निष्कर्ष संसारभरका शिक्षाविदहरुले निकालेका छन् । ‘नेपालको संविधान’ धारा ३१ ले मातृभाषामा शिक्षालाई मौलिक हकको रुपमा स्थापित गरेको छ । यसले महागुरु फाल्गुनन्दको शिक्षासम्बन्धि दूरदृष्टिलाई स्पष्ट पार्छ । .

७. प्रकृति पूजा

प्रकृतिसँग विवेकपूर्ण अन्र्तक्रियाले मात्र मानव अस्तित्व संम्भव भएको महागुरु फाल्गुनन्दको धारणा थियो । वहाँले हिमाल, डाँडा, खोला, जंगल, ओढार र मैदानहरुमा माङसेवा गर्नुहुन्थ्यो । यसैक्रममा वहाँले नेपाल, भारत, भुटान र वर्माका सयौं स्थानहरुमा सेवा लाउनुभएको कुरा विभिन्न लेख र पुस्तकमा उल्लेख भएको पाइन्छ । महागुरु फाल्गुनन्द हिमाल, डाँडाकाँडा र खोलानालालाई माङको पवित्र स्थानको रुपमा सम्बोधन गर्नुहुन्थ्यो । किरात साम्जिक मुन्धुममा वहाँले विभिन्न पवित्र हिमालहरु ‘फक्ताङलुङ’(कुम्भकर्ण), ‘सेसेलुङ’ (कञ्चनजंगा), डाँडाकाडा ‘मुक्कुमलुङ’ (पाथिभरा), ‘सिरिङचोक’, ‘यासक’, खोलानाला ‘इम्बिरी’ (तमोर), ‘काङवामा’ (काबेली) लगायत उल्लेख गरिएको छ । प्रकृतिका सबै तत्वहरुलाई माङको अंशका रुपमा सम्बोधन गर्ने गर्नुहुन्थ्यो । यसले खोलानाला, हावा पानी, हिमाल, पहाड र समथर भूमिलाई सफा सुग्घर र संरक्षण गर्नुपर्नेमा फाल्गुनन्दको जोड रहेको स्पष्ट पार्छ ।
महागुरु फाल्गुनन्दले खानेपानीको स्रोत नभएको विभिन्न स्थानमा पानी उमार्नुभयो, कुवाहरु खन्नुभयो । वि.सं. १८८४ मा पान्थर लब्रेमा माङसेवा गरी पानी माग्नुभयो, कुवा खन्नुभयो । सो निपानी जग्गामा पानीको मुहान फुट्यो । मुहान संरक्षणका निम्ति लब्रेको सयौं रोपनी जग्गामा विरुवा लगाउनुभयो । महागुरु फाल्गुनन्दले अन्य धेरै स्थानमा पानी उमार्नुभएको पाइन्छ । पान्थर रविको मुढेमा साधु गुफा माडे चौर’, इलाम जितपुर पारीगाउँ वि.सं. १९८० मा र १९८५ मा इलाम माङमालुङ छेउ तीनचुलेमा पानी उमार्नु भएको छ । यसैगरी १९८६ पान्थर कुरुम्बा १, सिक्तेम्बाको थोक्पेत्चम्मा सानु डाँडामा र १९९४ इलामकै इभाङ चिम्भुवामा पानी उमार्नुभएको उल्लेख छ ।

महागुरु फाल्गुनन्दले उमार्नु भएको पानी आजसम्म पनि प्रयोग भइरहेको छ । निपानी जग्गामा पानीको मुहान फुटाउनुमा वहाँमा भूमिगत पानीका स्रोतबारे विशेष ‘आत्मपहिचान’ थियो । रुख नकाट्ने भनेर स्थानीयलाई मुचुल्का गराउनुहुन्थ्यो । लब्रे शुरुमा नाङगो डाँडाको रुपमा रहेका थियो । महागुरु फाल्गुनन्दले दार्जिलिङको भूसपाते र नेपालका विभिन्न स्थानबाट विरुवाहरु ल्याएर वृक्षारोपण गर्नुभयो । सो स्थानको विरुवा नकाट्न एउटा सत्यधर्म मुचुल्का बाँध्नुभयो । जंगल बढेपछि पानीको स्रोत बढ्ने भयो ।

८. शाकाहारी जीवन पद्धति

शाकाहारी जीवन पद्धति धारण गर्नु महागुरु फाल्गुनन्दको जीवनको एक महत्वपूर्ण पाटो हो । वहाँले जीवनमा शाकाहारी जीवन पद्धति अंगाल्नु भयो । जाँड, रक्सी र मासु—मंस सेवन जीवनको दैनिकी र संस्कृतिको रुपमा अनुसरण गरेको लिम्बू समुदायमा जन्मनु भएको वहाँले यो खाले जीवन पद्धतिका थुप्रै असरहरु देख्नु भएको थियो । परिवार र गाउँ घरमा दैनिक जस्तो देखिने झै—झगडाको मुख्य कारण जाँड रक्सीको सेवननै थियो । माङसेवाहरुमा बलीपूजा गर्ने, विवाह, चारकरलममा सोतरित लिनेदिने र फःजेमा सुँगुर, कुखुरा, बाख्रा, भैसी मार्नु पर्ने चलन थियो । त्यसका निम्ति लिम्बूहरुले किपट भूमि विक्री वितरण गर्नु पर्ने बाध्यता भएकाले लिम्बूहरुले आफ्नो पैतृक भूमि सक्दै गइरहेको थियो । अर्कोतर्फ जाँड, रक्सी र मासु मंसको सेवन स्वास्थ्यका निम्ति हानिकारक थिए ।

सत्यधर्म मुचुल्कामा शाकाहारी जीवन पद्धतिमा जोड दिने उल्लेख छ । मद मदिरा सेवनले व्यक्ति र समाजको स्वास्थ्यमा नकरात्मक असर पार्ने र मानिसको औसत आयूमा कमी आउने वैज्ञानिक अध्ययनहरुले पत्ता लगाएको छ । मांसाहारी भोजनका कारण उच्च रक्तचाप, क्यान्सर लगायतका प्राणघातक रोग बढेको बताइन्छ । पछिल्लो समय वैज्ञानिकहरुको अध्ययनका अनुसार मांसाहारी खानपानले विश्वमा तापक्रम वृद्धिमा सहयोग गरिरहेको छ । मासु उत्पादनका निम्ति पशुलाई खुवाउन वन विनास गर्नुपर्ने र मांसाहारी खानाबाट उत्पन्न हुने तापले पृथ्वीको तापक्रम समेत बढाएको छ ।

महागुरु फाल्गुनन्दले ‘चामेन्लो सा लायो रक था’ भन्ने उपदेश दिनुभएको थियो । मासु खानको निम्ति अर्को प्राणीलाई मार्नु पर्ने भएकोले अर्काको ज्यान मार्ने काम अपराध हुने वहाँको दाबि थियो । मानिसको सोंच, विचार, चिन्तन र व्यवहार उसको खानपान र वातावरणले प्रभाव पार्दछ । शाकाहारी खानपानले मानिसको मन स्वच्छ र पवित्र राख्न सहयोग गर्दछ ।

९. अध्यात्मिकता

अध्यात्मिक चिन्तन महागुरु फाल्गुनन्दको जीवनको एक महत्वपूर्ण पाटो हो । वहाँ आजीवन अध्यात्मिक चिन्तनमा तल्लीन हुनुभयो । महागुरुको बाल्यकामानै माङसँग साक्षात्कार गर्नुभयो । मानिसमा माङप्रतिको आस्था, अनुशासन, उच्च नैतिकता, दया, माया र प्रेमभाव विकास गर्न वहाँ लागि पर्नुभयो । अध्यात्मिकता आत्म र अदृश्य माङ शक्तिप्रतिको विश्वास हो । अध्यात्मिकताले नैतिकता, दया, माया, प्रेम, स्नेह र मानवता विकासमा सहयोग गर्दछ ।
महागुरु फाल्गुनन्दको जीवनकालमा पश्चिमा मुलुकहरुले तिव्र भौतिक विकास गरिरहेका थिए । जसको परिणाम स्वरुप मानव समुदायले थुप्रै भौतिक सुविधाहरु भोग गर्न पायो । इमेल, इन्टरनेट, मोवाइल, कम्प्युटर, गाडी, जहाज आदि यसका उपज हुन् । भौतिक सामग्रीले मानिसलाई सुविधा दियो तर आत्मा शान्ति दिन सकिरहेको छैन् । भौतिक सुविधाका नयाँ सुविधाका भोकहरु सिर्जना गरिरह्यो । मानिसमा सदा नयाँ आवश्यकता सिर्जना भइरहेका छन् । मानिसहरु सुविधाका भोकहरु पूरा गर्ने जे पनि गर्न पछि नपर्ने भएका छन् । भौतिकवादले मानिसहरुलाई यान्त्रिकरण गरिदियो । जसले मानवता र नैतिकता संसारबाट हराउँदै गएको छ । कतिपय साहित्यकारहरु आज पश्चिमा मुलुकहरुमा अध्यात्मिकताको खडेरी आएकोमा गहिरो चिन्ता व्यक्त गर्दछन् । विश्व स्वास्थ्य संगठनले पूर्ण रुपमा स्वास्थ्य रहन मानिसमा शारीरिक, मानसिक, सामाजिक स्वास्थ्य हुनका साथै अत्यात्मिकताको विकास हुन पर्ने बताएको छ ।

१०. लोकतन्त्र

लोकतन्त्रप्रति महागुरुको विशेष आस्था रहेको थियो । वहाँले शिक्षा, संस्कार, संस्कृति, धर्म र मुन्धुमका विषयमा एउटा ठूलो चुम्लुङ गर्नुभयो । महागुरुले लबे्रेमा चुम्लुङ सञ्चालन भइरहेको बेला मुलुकमा चरम निरंकुश राणा शासन थियो । राणा शासकहरुको बोलीनै त्यतिबेलाको कानून हुने गर्दथ्यो । राज्यलाई बाहेक अरुलाई सभा, सम्मेलन गर्ने छुट थिएन । त्यसबेला वहाँले चुम्लुङबाट ‘सत्यधर्म मुचुल्का’ निर्माण गरेर लोकतान्त्रिक अभ्यास गर्नुभयो । महागुरुले वि. सं. १९९० को एकदिन ताप्लेजुङ निगुरादेन चिलिङसेमा चेलाहरुलाई ‘हाङले चिहोत्, चिहोत् केमेत्तीबेन् आनिङवाबेले मेखोप्तुन्’ भन्नुभयो । वहाँले भन्नुभएको थियो—राजाले गरेको शोषण, दमन मैले सहन सकेको छैन् । महागुरुले भन्नुभएको थियो, ‘हाङिले केफितिगर थिक्यान, नियान युङ मेनगर पेक ।’ राजाले तिमीलाई हेरे केही दिन बस्छ, नत्र उनको शासन ढल्छ ।

अन्त्यमा

महागुरु फाल्गुनन्दलाई हेर्ने, चिन्ने, बुझ्ने र व्याख्या गर्ने अनेक दृष्टिकोण विकास भएका छन् । महागुरुले दर्शनबारे छुट्टै पुस्तक लेख्नु भएन । वहाँले दर्शनलाई प्रवचन र पुस्तकमा होइन, व्यवहारमा देखाउनु हुन्थ्यो । वहाँको भोगाइ र सोंचाईबारे वहाँका चेलाभूलाले सुनाइएका अनेक विवरणबाट हामी वहाँको जीवन दर्शन के हो भन्नेबारे एउटा निष्कर्षमा पुग्न सक्छौं । वहाँका दर्शन कुनै जाति वा सम्प्रदाय विशेष नभएर सिंगो मानव समुदायका लागि उपयोगी छन् ।

– माङ्सेबुङ न्युज अनलाइन

सम्बन्धित खवर