सत्य धर्म मुचुल्काको बाटोमा - Sainokhabar
pin uppinuppin up casinopinup azpin uppinup azpin up azpin-up online casinopin uppin up azerbaijanpin up azerbaycanpin-up oyunupinup loginpinup casinopin up casino indiapin up indiapinup bet indiapin up bet indiapin up indiapin up casinopin up indiapin up kzpin up betpin uppin up betpin up bet зеркалоpin upmostbet azemosbetmosbet casinomostbet azmosbetmostbetmostbet casinomostbet aviatormosbet aviatorмостбет кзmostbet kzmostbet1win kz1win casino1win1 win1win uz
  • शनिबार, मङि्सर ०६, २०८३

सत्य धर्म मुचुल्काको बाटोमा


आङ्बुहाङ अबोध अविरल

सत्यधर्म मुचुल्काले समाजमा कस्तो प्रभाव पारेको छ ? केही महिना अघि एक रेडियो अन्तरवार्तामा मलाई सोधिएको प्रश्न थियो । यो प्रश्नले मलाई निकै सोच मग्न बनायो । म आफै सत्यधर्म मुचुल्काका विषयमा स्तानकोत्तरमा सोध गर्ने विद्यार्थी हुँ । सत्यधर्म मुचुल्कामा के उल्लेख छ भन्ने बारेमा मेरो अध्ययन केन्द्रित थियो । तर, यसको समाजमा के प्रभाव छ भन्ने विषय थप अध्ययनको विषय बन्यो मेरो लागि ।महागुरु फाल्गुनन्दको पहलमा पान्थर लबे्रमा सत्य धर्म मुचुल्का निर्माण भएको सतासी बैसाक वितिसकेका छन् । मुचुल्काले हाम्रो समाजमा कस्ता अग्रगामी परिवर्तनहरु ल्याएका छन् । र, यसबारे कस्ता वहसहरु चलिरहेका छन् भन्ने यो छोटो लेखमा छलफल गर्ने प्रयास गरिएको छ ।

मुचुल्कालाई राष्ट्रिय मान्यता
महागुरु फाल्गुनन्दलाई सरकारले २०६६ मंसिर १६ मा राष्ट्रिय विभूति घोषणा ग¥यो । राज्यले उहाँलाई किरात धर्मगुरु तथा समाजसुधारको रुपमा सम्मान गर्दछ । जसले गर्दा महागुरुलाई समाज सुधारको रुपमा चिनाउने सत्य धर्म मुचुल्काले राष्ट्रिय मान्यता प्राप्त गरेको छ । महागुरु फाल्गुनन्द राष्ट्रिय विभूति घोषणा गरिएसँगै सत्यधर्म मुचुल्काबारे चर्चाको दायरा फराकिलो बन्दै गएको छ । सत्य धर्म मुचुल्काले मानव समाजलाई एकता, अहिंसा, समानता र मानवताको पक्षमा अघि बढ्न मार्ग निर्दिष्ट गरेको थियो । किरात समुदायमा प्रचलित तुम्याहाङ प्रणालीको आधार पान्थर लब्रेमा निर्मित सत्यधर्म मुचल्का प्रथाजनित कानूनको रुपमा निर्माण भएको थियो । लिम्बुवानका तत्कालीन प्रशासनीक प्रमुखहरु–सुब्बा, अमाली सुब्बा, सर्वधारण भक्तजन र महागुरु फाल्गुनन्दको उपस्थितिमा निर्मित सो मुचुल्कामा सात वटा बुँदाहरु समेटिएको थियो । पहिलो बुँदामा छोरी चेलीको सोत रीत लिन बन्द गर्ने, दोस्रो बुँदामा माङ्सेवा गर्दा जीव हत्या नगर्ने र तेस्रो बुदामा मासु मंस नखाने उल्लेख छ । यसैगरी मृत्यु सुतक सम्बन्धी चौंथो बुँदामा समेटिएको छ । मृतक सुतक बारनमा विविधता आएकोले ३ दिन बारन गरेर चौंथो दिनदेखि खेतीपातीको काम गर्ने र १० औं दिनमा सुद्धाई गर्ने भनिएको छ । मंसको पिण्ड दिन छाड्ने र मंसको मेजमान नदिने चौंथो र छैटौं बुँदाले समेटेको छ । सातौं बुँदामा फलफूलको पिण्ड दिने कुरा उल्लेख छ ।

नारी समानताको पक्षमा मुलुक
सत्यधर्म मुचुल्काले नारीलाई धर्म, संस्कृति र परम्परालाई साधन बनाएर महिलामाथि गरिने विभेदको अन्त्य चाहेको छ । नारी समानताका पक्षमा अघि बढ्न निर्दिष्ट गरेको छ । लिम्बू समाजमा छोरी चेलीको विवाहमा सोतरितका नाममा सुन, चाँदी, नगद, मासु र रक्सीको माग गर्ने चलन थियो, रहेको छ । छोरा लाई जग्गा–जमिनको मालिक, जात, थर र वंशको उत्तराधिकारी मान्ने गरिन्छ । तर, छोरीलाई विवाहमा मोल नै तोकेर सोतरित लिने चलन समाजमा थियो, अझै छ । संसारका अधिकांश मानव समुदाय पुरुष प्रधान संरचनामा संरचित छन् । पुरुष प्रधान संरचनाले महिलाहरुलाई दोस्रो दर्जाको मानवका रुपमा स्थापित गर्दै विभेद गर्दछ । महिलालाई कमजोर र दोस्रो दर्जामा राख्न कानून, संस्कृति र परम्पराहरु निर्माण गरिन्छ । सोतरित लिने चलनले नारीलाई वस्तुकरण गर्दछ । एउटा पुरुष बेहुली खोज्न जान्छ, बुबा, अर्को पुरुषले छोरी ÷बेहुलीको मूल्य तोक्छ । यी दुई पुरुषहरुबीच मोलमोलाई चल्छ । यो चलनलाई मुचुल्काले पाप कर्मको रुपमा उल्लेख गरेको ।

मुन्धुम लिपिबद्धता
लामो समय मुन्धुम मौखिक परम्परामा रहेकाले हराउँदै गएको र यसलाई बचाउन लेख्य रुपमा ढाल्नु पर्ने मुचुल्काको पृष्ठभूमिमा उल्लेख गरिएको छ । महागुरु फाल्गुनन्दका पालामा मुन्धुमका थुप्रै खण्डहरु लेख्य रुपमा उतारियो । महागुरु फाल्गुनन्दले मुन्धुम फलाक्नु हुन्थ्यो । त्यही कुरा चेला रनधोज नेम्बाङले बाँसका कलमले काँचो कागजमा लेख्नु हुन्थ्यो । फाल्गुनन्दका पालामा मुन्धुम किरात सिरिजंगा लिपिमा लेखियो । मुन्धुमलाई कम्प्युटरमा टाइप गरेर प्रेसबाट छपाउने कार्य किरात धर्मगुरु लिङ्देन आत्मानन्द सेइङले गरिरहनु भएको छ । लेख्य रुपमा उतार्न बाँकी मुन्धुमलाई लेख्ने र सम्पादन गर्ने कार्यसमेत किरात धर्मगुरुबाट भइरहेको छ । महागुरुले मुन्धुमलाई लेख्य रुपमा उतार्ने प्रयास भयो । सत्यधर्म मुचुल्का र फाल्गुनन्दको प्रेरणाले इमानसिं चेम्जोङले मुन्धुमको संकलन गरेर देवनागरिक लिपिमा लिपिवद्ध गर्नुभयो । किरात लिपि नजान्ने तर खस भाषामा ज्ञानभएकाले मुन्धुम अध्यायन गर्न सजिलो भयो । पछि बैरागी काइलाले या फेदाङमामा रहेको मुन्धुम रेकर्ड गरेर पुस्तकका रुपमा प्रकाशन गर्नुभयो । यसैगरी पछिल्लो समय वनेम वंशावलीमा समेत मुन्धुम संकलन गरिएको छ । मुन्धुम संकलन, खोज अुनसन्धान गर्नुपर्दछ भन्ने विषयमा सत्यधर्म मुचुल्कामा नै उल्लेख गरिएको थियो । आज मुन्धुम लेखनमा तिब्रता आएको छ ।
हिजोआज नारी समानता र अधिकारका विषय राजनीतिक वहसको मुख्य विषय बनेको छ । नारी शसक्तिकरण, समावेशिता र समानताका विषय संविधानमा उल्लेख भएका छन् । सरकारका तीनवटै तहमा महिला सहभागिता सुनिश्तित गरिएको छ । आमाका नाममा समेत सन्तानले नागरिकता पाउने भएको छ । नारी समानताको चेत सत्यधर्म मुचुल्कामा प्रतिविम्बित थियो ।

मातृभाषामा शिक्षाको बहस
मातृभाषामा शिक्षा, बहुभाषिक शिक्षा आदि शिक्षा क्षेत्रका जल्दाबल्दा सवालहरु हुन् । विद्यार्थीलाई उनीहरुकै मातृभाषामा शिक्षा दिँदा सिकाई उपलब्धि राम्रो हुने निष्कर्ष शिक्षाविद्हरुले निकालेका छन् । मातृभाषामा शिक्षाका विषय सत्यधर्म मुचुल्काको पहिलो खण्डमा उल्लेख छ । २०४६ सालको जनआन्दोलन पश्चात नेपालका अन्य मातृभाषामा समेत शिक्षा प्रदान गर्ने विषय बहसमा आयो । लिम्बू लगायतका थुप्रै भाषामा शिक्षाका अभ्यास भए । बहुभाषिक शिक्षा नीतिलाई नेपालले शिक्षा नीतिका रुपमा स्वीकार गरेको छ । विश्वव्यापिकरणको प्रवृत्तिले अंग्रेजी भाषाले व्यापकता पाइरहेको समयमा मातृभाषामा शिक्षाको मुद्दाले ठूलो महत्व पाएको छ ।

मातृभाषाका अधिकारलाई मौलिक हकका रुपमा सम्बोधन गरिएको छ । सत्यधर्म मुचुल्काले मातृभाषा सम्बन्धि चेतलाई उजागर गरेको थियो । यसका साथै चुम्लुङमा छलफल भएको तर मुचुल्कामा नपरेको विषय मौलिक परिहनहरुको प्रयोग गर्ने भन्ने थियो । आज आफ्नो मौलिक पहिरनहरु गौरवका साथ पहिरने परिपाटीको विकास भएको छ । यो सांस्कृतिक पूँजी निर्माण हुनमा थुप्र्रै नागरिक आन्दोलनहरुले महत्वपूर्ण योगदान गरेको छ । तथापि, सो संस्कृतिक पुँजीको चेतको फिलिङगो सत्य धर्म मुचुल्काले राणा कालमै छरेको थियो ।

धार्मिक पहिचानको खोजी
सत्यधर्म मुचुल्को महत्वपूर्ण पक्ष भनेको धार्मिक राष्ट्रियताको खोजी हो । लामो समय नेपालका अधिकांश जनताहरुलाई हिन्दू धर्मावलम्बीको आवरणमा परिभाषित गरियो । यसैबीच किरात जातिको आफ्नै धर्म प्रचार–प्रसार गर्नु पर्दछ भन्ने विषय मुचुल्काले उठान गरेको थियो । किरात जातिले मानी आएको वृत्ति, प्रवृत्तिलाई किरात धर्मका रुपमा चिनाउनु पर्दछ भन्ने विषयले आज ठूलो आकार लिएको छ । यूमाको माङ् हिम निर्माण गर्ने, मुन्धुमलाई लेख्य रुपमा लैजाने, अहिंसा र शाकाहारी जीवन पद्धति अपनाउने जस्ता सत्यधर्म मुचुल्कामा उल्लेख छ । विभिन्न थुममा सांस्कृतिक एकरुपता नभएको कारण एक रुपता प्रदान गर्ने प्रयास मुचुल्काले गरेको छ ।

निष्कर्ष
हिजोआज फाल्गुनन्दबारे राम्रा नराम्रा बहसहरु भएका छन् । उहाँ राष्ट्रिय विभूति बन्नुभएपछि सबैको चासो पनि बढेको छ । फाल्गुनन्द बारे निर्मम टिप्पणीहरु भइरहेका छन् । आफूलाई लागेका कुरा व्यक्त गर्नु पाउनु लोकतन्त्रको सुन्दरता हो । उहाँबारे जति बहस चल्छन् उती नै उहाँको चर्चा चुलिने हो । फाल्गुनन्दलाई यसरी नै बुझ्नु पर्दछ भन्ने पनि छैन् । जसले जसरी पनि बुझ्न पाउँछ । तर, समाज बिस्तारै फाल्गुनन्दको बाटोमा हिँडिरहेको छ र हिँडिरहने छ । बस यती हो, पिच रोडमा बाटो खन्नेलाई नै थुक्दै यात्रा गरिरहेका छौं ।

सम्बन्धित खवर