महामारीमा मिडियाको भूमिका - Sainokhabar
pin uppinuppin up casinopinup azpin uppinup azpin up azpin-up online casinopin uppin up azerbaijanpin up azerbaycanpin-up oyunupinup loginpinup casinopin up casino indiapin up indiapinup bet indiapin up bet indiapin up indiapin up casinopin up indiapin up kzpin up betpin uppin up betpin up bet зеркалоpin upmostbet azemosbetmosbet casinomostbet azmosbetmostbetmostbet casinomostbet aviatormosbet aviatorмостбет кзmostbet kzmostbet1win kz1win casino1win1 win1win uz
  • आइतबार, मङि्सर ०७, २०८३

महामारीमा मिडियाको भूमिका

देव कुमार सुनुवार

नोवल कोरोना भाइरस अर्थात् नयाँभाइरस । यो भाइरसको विषयमा यसअघि कसैलाई पनि थाहा थिएन । सन् २०१९ डिसेम्बर अन्त्यमा चीनको वुहानबाट शुरुभएको कोरोना भाइरस इटाली हुँदै युरोपभर महामारीको रुपमा फैलियो । संसारभर लाखौ मानिसको ज्यान लियो । संक्रमितको संख्या ह्वात्तै बढेर गएको छ । यदाकदा कोरोना भाइरस मानवजातिको लागि तेस्रो विश्वयुद्ध सरह भएको समेत भन्ने गरिएको छ । हाल यस भाइरसको औषधी अर्थात् एन्टी डोट पत्ता लागिनसकेकाले यसको नियन्त्रण कहिले र कसरी होला ? संसार नै अन्यौलमा छ । यो भाइरसको फैलावट रोक्न मानिस मानिसविच हुने सम्पर्क रोक्नु र हिडडुललाई नियन्त्रणगर्नु मुख्य उपायको रुपमा लिइएको छ । कोरोना भाइरसका ेप्रकोपले विश्व नै थिलथिलो भएको छ । त्यसैले संसारका सबैजसो देशहरुले लकडाउन घोषणा गरी सेल्फकोरेन्टाइन अर्थात् एकान्त बासमा बस्नुपर्ने नियम लागू गरेका छन् ।

नेपालपनि यस महामारीबाट अछुतो छ्रैन । पहिलोपटक २०७६ माघ १० गते चीनको वुहान क्षेत्रमा पढ्न गएका एक नेपाली विद्यार्थीमा उक्त भाइरसको संक्रमण भेटिएको थियो । सुखद पक्ष, नेपालमा कोरोना भाइरसबाट अहिलेसम्म कसैको मृत्यु भएको छैन । तापनि संक्रमितको संख्या बढ्दै गई रहेको छ । यस्तो अवस्थामा कमजोर अर्थतन्त्र, नाजुक स्वास्थ्यसेवा र कोरोनाको महामारीबाट देशलाई जोगाउने रणनीति र स्रोत साधनहरुको अभाव छ । त्यसमाथि सत्तासीन दलभित्र भर्खरै देखा परेको राजनीतिक खिचातानीले अबको महामारीको फैलावट र त्यसको प्रभावबाट कसरी बच्न र बचाउन सकिन्छ भन्ने चिन्ता आममानिसहरुमा बढेको छ ।

संक्रमित व्यक्तिबाट आफ्नो परिवार र साथीभाइहरुमा सर्न नदिन अरु व्यक्तिहरुसँग टाढै रहने, स्वस्थ जीवनशैली अपनाउने र व्यक्तिगत भौतिक दुरी कायम राखिएको छ । तर त्यत्तिले मात्रै यो महामारी पूर्ण रुपमा रोकथाम हुन गाह्रो छ । यस्तो विषम अवस्थामाआ–आफ्ना साधनस्रोत, जनशक्ति र क्षमताअनुसार विभिन्न सञ्चार माध्यमहरुले कोरोना भाइरस संक्रमणबारे समाचार र विचारहरु प्रसारण गरिराखेका छन् । जनचेतना फैलाइराखेका छन् । यस्तो काम गर्नु सञ्चारमाध्यमहरुको प्रमुख दायित्व हो । त्यही दायित्व बहन गरिरहेका छन् ।

महामारीमा मिडिया

देशको आर्थिक, सामाजिक, सांस्कृतिक, राजनीतिक र कानूनी व्यवस्थाका आधारमा सञ्चार माध्यमको भूमिका निर्भर हुने गर्दछ । सरकार र समुदायविचमा सञ्चार कायम गर्न सञ्चार माध्यमले पुलको भुमिका निर्वाह गरेका हुन्छन् । यस्तो भूमिका यस्तै प्राकृतिक प्रकोपका वेला अरु महत्वपूर्ण हुन्छ । अहिले कोरोना भाइरसको महामारीको बखत सञ्चारमाध्यमको सक्रियता यसैको प्रमाण हो । सञ्चारमाध्यमहरुले यस्तो बेलामा समाजलाई सचेत बनाउने, जागरण ल्याउने र शिक्षा दिने बिषयमा पनि सूचना प्रवाह गरिरहेका हुन्छन् । उदहरणका लागि कोरोना भाइरसको जानकारी, यसको रोकथामका उपाय, र यसको संक्रमण बिरुद्ध व्यक्ति समाजको भूमिकाका बारे पनि सुसूचित गराईरहेको हुन्छ । यस्तो सूचना नागरिकले बुझने भाषा वा संकेतमा प्रबाह गराउनु सञ्चारमाध्यमको जिम्मेवारी भित्रको कुरा हो ।

कोरोना भाइरसको प्रकोपको नियन्त्रणका लागि सरकारले २०७६ चैत्र ११गते देखि लकडाउन घोषणा गरेको छ । अन्तर्राष्ट्रिय मुद्राकोष, विश्ववैंक लगायतबाट क्रणलिएर भएपनि कोरोना कोष खडा गरी स्वास्थ्य सामाग्रीहरुको जोहो गर्न लागि परिरहेको छ । त्यसैगरी सञ्चारमाध्यमहरुले पनि यहि समयलाई मौकाको रुपमालिएर फाइदा उठाउने सरकारी र व्यापारी विचौलियाहरुको खबरदारीसँगै कोरोनाभाईरस सम्बन्धी आवश्यक जानकारी आआफ्नो साधनस्रोत अनुसार समाजलाई पस्कने भुमिका निर्वाह गर्दै आइरहेका छन् । यस्को अलवा खाद्यान्न, पिउने पानी, खानापकाउने ग्यास, औषधीको अभावजस्ता नागरिकलाई परेको समस्या र समधानका उपायहरुको विषयमा पनि सञ्चारमाध्यमले खबरदारी गरिरहेका छन् । इन्टरनेटको साथै मुलधारका सञ्चारमाध्यमको पहुँचनभएको गाउँहरुमा सामुदायिक रेडियोको भुमिका अहम छ । ग्रामिण क्षेत्रलाई लक्षित गरि संञ्चालित सामुदायको नाममा संचालित केही रेडियोहरुले मातृभाषामा सुचना प्रावाह गर्दै आएका छन्, तर कति रेडियोले यो जिम्म्ेवारी पुरा गरे व ागर्न बाँकी छ ? त्यो भने अध्ययनको विषय हो । तथापी कतिपय आदिवासी जनजातिहरुको भने उनीहरुले बोल्ने र वुझ्ने भाषामा रेडियो र टेलिभिजनमा जानकारीहरु उपलब्धन भएको गुनासो छ ।

मातृभाषामा सुचनाप्रवाहकाअभ्यास

कोरोनाभाइरसको महामारीको सन्दर्भमा मातृभाषामा सूचना प्रवाह महत्वपुर्ण छ । संयुक्त राष्ट्रसंघको महासभाद्वारा पारित मानवअधिकार सम्बन्धी विश्वव्यापी घोषणापत्र, २०४८, विषेशगरी धारा १९ मा, मातृभाषा अन्तर्राष्ट्रिय मानवअधिकारको रुपमा व्याख्या गरिएको छ । त्यसैगरी संयुक्त राष्ट्रसंघको महासभाले सन् २००७मे १६ मा संकल्प प्रस्ताव पास गर्द ैसदस्य राष्ट्रहरुलाई अफ्नो देशभित्र बोलिने सवै भाषाहरुलाई संरक्षण र संवद्धन गर्न आह्वान गरेको थियो । आदिवासीको अधिकार सम्बन्धी संयुक्त राष्ट्रसंघीय घोषणापत्र, २००७ को धारा १६ मा मातृभाषामा सूचना पाउने र मातृभाषामा सञ्चारमाध्यम संचालनगर्न पाउने आदिवासीको अधिकारको रुपमा व्याख्या गरेको छ । र नेपालको संविधानले पनि सवै जनालाई आफुले बोल्ने र बुझ्ने भाषामा स्वास्थ्य सम्बन्धी जानकारी र सूचना प्राप्तगर्ने मौलिक अधिकारको रुपमा सुनिश्चित गरेको छ । कतिपय अवस्थामा औपचारिक नेपाली भाषामा मात्र सूचना प्रसारित हुँदा मातृभाषा मात्र बोल्ने र बुझनेहरु मामहामारी सम्बन्धी दिएको जानकारी र सुचना महत्वहिन हुन्छन् । उदाहरणको लागि सरकारले लकडाउन घोषणा गरेको शुरुको केहीदिनमा काठमाडौ महानगरपालिकाका अधिकारीहरुले घरबाहिर ननिस्कन आग्रह गर्दै नेपाली भाषामा माइकिङ गरेपनि पसलहरु खुल्ला रहे, सडक, गल्ली, चोक र बहाहरुमा बुढापाका र बालबालिकासहित सवैजना सधै झै निस्केर गफिन्थे । जब काठमाडौ महानगरपालिकाका मेयर विद्यासुन्दर शाक्यले नेपालभाषामा कोरोना भाइरस कसरी जोगिने भन्ने सन्देश दिनुभयो र लगत्तै वडा कार्यालयहरुले टोलटोलमा नेपालभाषामै माइकबाट सूचनाप्रवाह गरे । त्यसलगत्तै सडक र चोकहरुमा भेटघाट गर्ने कार्य ठप्प भयो । त्यसैगरी गण्डकी प्रदेशका मुख्यमन्त्री पृथ्वीसुब्बा गुरुङले पनि गुरुङ भाषीहरुका लागि भन्दै सचेतना सन्देश गुरुङभाषामै दिनुभयो । त्यसैगरी खुम्बु पासाङल्हामु गाउँपालिकामा संचालित खुन्दे अस्पतालमा कार्यरत डाक्टर कामी तेम्बा शेर्पाले कोरोना भाईरसबाट बच्ने उपायकाबारेमा शेर्पा भाषामा जानकारी दिनुभयो । यी प्रसंगहरु मातृभाषामा सूचना प्रभावकारी मात्र होइन महत्वपुण हुन्छ भन्ने सिकाई र कार्यान्यवनका केही उदाहरणहरु मात्र हुन ।

महामारी सुरुभएसँगै आदिवासीका संघसंस्थाहरुले आआफनो भाषामा कारोना भाइरस सम्बन्धी जानकारी दिने प्रयाससँगै आदिवासीहरुले संचालन गरेका सामुदायिक रेडियो र टेलिभिजनहरुले मात्र होइन, सरकारी र नीजि मिडिया, सरकारी तथा विभिन्न राष्ट्रिय तथाअन्तर्राष्ट्रिय गैरसरकारी संस्थाहरुले समेत मातृभाषामा सन्देश निर्माण गर्ने र प्रशारण गर्ने केही प्रयासहरु भएको देखिन्छ ।

हुन त, नेपालमा नेपाली भाषामै पनि सूचना प्रवाहगर्दा अङग्रेजी शब्दवालीहरु जस्तै लकडाउन, सेल्फक्वारेन्टाईन, सेल्फआइसोलेसन जस्ता शब्दवालीहरु प्रयोग हुँदा कतिपय नेपालीभाषीहरु समेत अलमलमा परे । गैर नेपाली मातृभाषी समुदायहरु थप रणभुल्लमा परे । नेपालका पहाडी इलाकामा बसोबास गर्ने, सडक र सिमाना जोडिएका र बाहिरिया मानिसहरुसँग सम्पर्क नभएका र खेती किसानीमा रमाउने आदिवासीहरुलाई कोरोनाभाईरसको चिन्ता नभएपनि भारत र चीनसँग सिमा जोडिएका क्षेत्रमा बसोबास गर्ने आदिवासी जनजातिहरुमा भने भाइरसको त्रास फैलिएको मात्र होइन सरकारले घोषण गरेको लकडाउनका कारण खाद्यान्नअभाव वढेको समाचारहरु आएका छन् । वेरोजगार,दैनिकज्यालादारी गरि गुजारा गर्ने अधिक संख्यामा आदिवासी जनजातिहरु रहेका छन् ।

अधिकांंस अदिवासीजनजातिहरु ग्रामिणक्षेत्रमा बसोबास गर्ने भएको कारण स्वास्थ सेवाको मात्र होइन सूचना र शिक्षाबाट समेत बञ्चित छन् । त्यसकारण भाषागत विविधता भएको देशमा, महामारीको वेला केही न केही योगदान दिऔँ भन्नकै लागि भएपनि विभिन्न मातृभाषी समुदायहरुलाई लक्षितगरि विभिन्न मातृभाषामा कोरोना भाइरससम्बन्धी सामाजिक सन्देश उत्पादन र प्रसारण गर्ने यस्ता प्रयासहरु महत्वपुर्ण छन् । प्रसांगिक र प्रशंसनीय पनि छन् ।

साभारः इन्डिजिनियस फिचर सेवा)

सम्बन्धित खवर