समीक्षा: ऐतिहासिक पठनीय आत्मा कथा - Sainokhabar
pin uppinuppin up casinopinup azpin uppinup azpin up azpin-up online casinopin uppin up azerbaijanpin up azerbaycanpin-up oyunupinup loginpinup casinopin up casino indiapin up indiapinup bet indiapin up bet indiapin up indiapin up casinopin up indiapin up kzpin up betpin uppin up betpin up bet зеркалоpin upmostbet azemosbetmosbet casinomostbet azmosbetmostbetmostbet casinomostbet aviatormosbet aviatorмостбет кзmostbet kzmostbet1win kz1win casino1win1 win1win uz
  • बिहिबार, जेठ १७, २०८१

समीक्षा: ऐतिहासिक पठनीय आत्मा कथा

फिपराज बेघा
अहिले आत्मा कथा निक्कै कमै लेखिन्छ । त्यहि कम्ती लाइनमा पर्छ, निम्बल पब्लिकेशन, काठमाडौंको प्रकाशन वीर नेम्बाङद्वारा लिखित आत्मा कथा सङ्ग्रह । नेपालको इतिहास, लिम्बुवानको ऐतिहासिकता विना लुलो लङ्गडो हुन्छ । पुर्वी भूभागको ऐतिहासिकतालाई जोडेर लेखक नेम्बाङले ‘लिम्बुवान भाषिक आन्दोलनदेखि स्वायत्तता आन्दोलनसम्म’ पुस्तक लेख्नु भएको छ । ग्रेटर लिम्बुवान र रेफरेण्डमको समेत पैरखी गर्नुभएका साहित्यकार, पत्रकार तथा समाजसेवी स्व.मदन ढकालप्रति समर्पित पुस्तक वारेमा घोत्लिने प्रयत्न गरिएको छ ।


विषय क्रमको अघिल्लोतिर ‘फक्ताङलुङ् निसाम् हिमः लिम्बुवान आन्दोलनको प्रस्तान विन्दु’ शीर्षक छ । लेखक सामाजिक सेवामा अभिरुचि पैदा भएपछि ७ मार्च १९७६ मा जन्मथलो याम्बोङ, पान्थरमा ‘फक्ताङ्ल्ुङ निसाम् हिम’ निर्माण गर्ने उद्देश्य मुताविक चुम्लुङको आयोजना गर्नुभयो । लिम्बु भाषाको अध्ययन अध्यापन गर्नका लागि लेखकको सभापतित्वमा १६ सदस्यीय समिति गठन भयो । जसको लागि शिक्षक÷शिक्षिका, भवन तयारी गरी उद्घाटन समेत गरियो । उपप्रधानपञ्चसहित केहीले बन्द गराउनेतर्फ उन्मुख भए पनि निसाम् हिम् अझ विद्यार्थी संख्या अधिक हुन गएकाले मजबुद भयो । प्रमुख जिल्ला अधिकारी डम्बरुबल्लभ अधिकारीलाई तिनै गिरोहले निसाम् हिम्मा ‘वीरेन्द्रलाई राजा मान्दैनौं, वीर नेम्बाङलाई राजा मान्छौं, देवनागरी लिपि, भाषा लेखपढ् गर्दैनौं’, लगायत अराष्ट्रिय गतिविधि गर्ने गरेको पोल सुनाए । तर सबुत नपाए पछि लेखकसहितको जमातलाई ४ घण्टा फिदिम प्रहरी थानामा राखे पश्चात् आइन्दा निसाम् हिम् सञ्चालन नगर्न भन्दै छाडियो । १३ डिसेम्बर १९७७ मा प्रधानमन्त्री कीर्तिनिधि विष्टलाई हजारौंको हस्ताक्षरसहित निसाम् हिम्लाई लगाइएको प्रतिबन्ध फुकुवा गर्न विन्ति विसाउदा समेत क्षेत्रीय भाषालाई बढाउने नीति नभएको जनाएपछि सधाकै लागि बन्द भयो । पान्थरको याम्बोङ शिवा खोला, रानीटार ताप्लेजोङको तिरिङ्गे, सुनसरीको धरानमा लेखकको अगुवाईमा निसाम् हिम खोलिए । तर प्रतिबन्ध लगाइयो । किपट र भाषा खोसिएपछि लिम्बुवान आन्दोलनतिर धकेलियो । ६ अगस्ट १७७४ मा गोर्खा राज्य प्रमुख पृथ्वीनारायण साह र लिम्बुवान संघका राजाहरु सुन लिम्बु, कुम लिम्बु, जंग लिम्बुवीच भएको सन्धिमा लिम्बुवानलाई सहराज्यको अधिकार दिने सम्झौता भयो । सन् १७८८ मा राजा रणबहादुर शाहद्वारा सन्धिलाई तोडमोड गरे । ११ अप्रिल १९६१ मा राजा महेन्द्र शाहले सह अस्तित्वको सन्धीलाई नवीकरण गरे । सन्धिलाई उल्लङ्घन गर्दै सन् १९६२ मा अमाल प्रशासन, सन् १९६६ किपट व्यवस्थालाई अधिकारविहीन, १८ मे १९७७ मा भाषामाथि प्रतिबन्ध लगाए । राजाको पञ्चायन तन्त्रले अधिकारीविहीन बनाएपछि लेखक राजाविहीन लिम्बुवानसहितको क्षेत्रीय स्वायत्तताको अधिकार प्राप्त गर्न दृढ संकल्पमा पुगे । ताप्लेजुङ पान्थर, तेह्रथुम, इलाम, भारतको दार्जिलिङ, सिक्किमलगायत क्षेत्रमा अभियान सञ्चालन गरे । दार्जिलिङबाट पर्चा छपाएर दुरदराज गाउँमा बाढे, सभा गरे । भूमिगत ढंगले जनसंगठन गरे । यस क्रममा जनताको साथ प्रशासनको सास्ती खेप्नुपर्यो । लेखकसहितको राजनीति गतिविधिले वीरेन्द्र शाह आतङ्कित भए । वीरेन्द्रले केहीलाई फाँसी पनि दिए । तर राष्ट्रिय जनमत संग्रह (सन् १९८१) भएकाले राजकाज मुद्धामा पुर्पक्षमा रहेका लेखकलाई फाँसी दिएन । ५ अक्टोबर १९८३ मा लेखकसहित ४ जनालाई वारेण्ट जारी गरेपछि भूमिगत जीवन व्यथित गरे । यस बीचमा प्रधानमन्त्री मरिचमान श्रेष्ठले लेखकको टाउको मोल ५० हजार तोकेको हल्ला फैलायो । ८ जनवरी १९८४ मा ‘लिम्बुवान युवा सङ्घर्ष समिति’ निर्माण गरी अध्यक्ष बन्नुभयो । २० डिसेम्बरमा १९८६ मा लिम्बुवान मुक्ति मोर्चा दल स्थापना गर्नुभयो । १८ जनवरी १९८९ मा घोषणा पत्रमार्फत् ‘लिम्बुवान स्वायत्तता जारी गरियो । ४ नोभेम्बर १९९० मा दार्जिलिङ्मा निर्वासनको क्रममा लिम्बुवान लिवरेशन फ्रन्ट एसोसिएट कमिटि इण्डिया गठन भयो । निर्वासनको क्रममा ‘सेम्मुई’ खण्डकाव्य, ‘लिम्बुवानको रामकहानी’, ‘लिम्बु संस्कृतिका केही विशेषताहरु’ पुस्तक प्रकाशन गर्नुभयो ।
सन् १९९९ को आम निर्वाचन बहिष्कार गर्ने क्रममा आमा पुर्णिमा कुगेन्नाम्माको हत्या भयो । हत्याको आरोप छोरा (लेखक) लाई लगाइयो । ज्यान मार्ने उद्योग मुद्दामा फसाउन खोजिएकोमा प्रधानमन्त्री गिरिजा प्रसाद कोइरालाले मन्त्री परिषद्बाट मुद्दा फिर्ता गराए । र न्याय दिए । २४ जनवरी २००१ मा प्रधानमन्त्री कोइरालासँग ४० मिनेट गफ भएको लिम्बुवान स्वायत्ततामा कन्भिन्स भएको र कांगे्रसको बैठकमा क्षेत्रीय सरकारको प्रस्ताप पारित गराएको उल्लेख छ । सन् २००१ मा प्रकाशित ‘नेप्फु? रे मिम’ कविता सङ्ग्रह प्रधानमन्त्रीले प्रकाशित गरिदिए ।
पुस्तकमा ‘लिम्बुवान आन्दोलनः एक अनुभूति’ बैराङ्गी काइलाको लेख पनि छ । १९ शीर्षकमा लेखिएको संमरणात्मक कथा १ सय ७ पृष्ठमा लेखिएका छ । १ सय ९ देखि १ सय २९ पेजसम्म ४२ वटा आत्मा कथासँग सम्बन्धित फोटोहरु छ । केही अशुद्धपन भेटिन्छ । कभर र डिजाइन राम्रो छ । ऐतिहासिक भूगोल ‘लिम्बुवान’ को विषयमा कम लिम्बुवानजन्य पार्टीको बखान बढी छ । त्यो पनि पञ्चायतदेखि अहिलेसम्मको तरङ्गहरु उल्लेख छ । यसले पञ्चायतकालदेखि अघि लिम्बुवान सन्धीपछि स्वायत्तताको कुरो उठेन कि भन्ने भान हुन्छ । भाषिक आन्दोलन र स्वायत्तताको आन्दोलनसम्म शीर्षक उल्लेख छ । यी दुई आन्दोलनलाई छुट्टा छुट्टै राखेर लेखिएको छैन । भाषिक आन्दोलनको निक्कै कम लिम्बुवान आन्दोलनमा लिम्बुवानसहित नाम उल्लेख भएको राजनीतिक क्षेत्रीय स्वतन्त्र शक्ति मात्रैले भुमिका खेलेको हो कि भन्ने भ्रम पैदा गर्न सक्छ । सामाजिक, अन्य राष्ट्रिय शक्तिहरुको भूमिका बारे उल्लेख छैन । समग्रमा स्वायत्तताको अभियन्ता, हिमायती वीर नेम्बाङलाई पहिचान गर्न अझ मद्दत गर्छ । निश्वार्थ योगदान समानताका लागि गर्नुभएका लेखकको भाषा सरल र सिलसिलाबार छ । स्वायत्ताको आन्दोलन चाख राख्ने, पुर्वी नेपालको इतिहास जान्ने इच्छुकहरुको लागि पुस्तक कामयाबी हुन्छ । मातृभाषा प्रति सरकारले गरेको दुव्र्यवहार र त्यसको विरुद्धमा मातृभाषीहरुले गरेको प्रत्यन्न अनुकरणीय छ । कृतित्वलाई शुभकामना ।

fiprajbegha@gmail.com

सम्बन्धित खवर