भारतको ग्रामीण भेगमा रहेको गाउँबुढा प्रथा - Sainokhabar
pin uppinuppin up casinopinup azpin uppinup azpin up azpin-up online casinopin uppin up azerbaijanpin up azerbaycanpin-up oyunupinup loginpinup casinopin up casino indiapin up indiapinup bet indiapin up bet indiapin up indiapin up casinopin up indiapin up kzpin up betpin uppin up betpin up bet зеркалоpin upmostbet azemosbetmosbet casinomostbet azmosbetmostbetmostbet casinomostbet aviatormosbet aviatorмостбет кзmostbet kzmostbet1win kz1win casino1win1 win1win uz
  • शनिबार, मङि्सर ०६, २०८३

भारतको ग्रामीण भेगमा रहेको गाउँबुढा प्रथा

√देवेन्द्र खापुङ ‘सुर्केली’
भारतीय ग्रामीण भेगका चलचित्र हेर्दा केही समस्या परे पञ्चायत बोलाइने र त्यहाँ छिनोफानो हुने देखाइन्छ । पञ्चायतको अर्थ हो पञ्च, अर्थात गाउँका पाँचजना विभिन्न थर या जातका मानिसहरू बसेर न्याय सम्पादन (छलफल) गरेपछि त्यो निर्णय अन्तिम हुन्छ । त्यस पञ्चमध्ये एकजना मुख्य हुन्छन्, जसलाई प्रधानपञ्च भनिन्छ । भारतका साथै नेपाल तथा पाकिस्तानमा पञ्चप्रथा थियो । लिम्बू जातिमा त हरेक पूजाआजा, विवाह, सुद्धाईमा पञ्च चाहिन्छ । भारतको कुनै गाउँमा पञ्चायत छ भने कुनैमा मुखिया तथा पूर्वी भारतीय राज्यहरूमा गाउँबुढा प्रमुख हुँदा रहेछन् । आज म गाउँबुढाबारे थोरै चर्चा गर्न गइरहेको छु ।
भारतीय सरकारका विभिन्न तहहरू छन् । सिंगो भारत सरकारपछि दोश्रो तह प्रदेश सरकार, त्यसपछि डिभिजन र डिभिजनले जिल्ला परिषदलाई नेतृत्व गर्छ । जिल्ला तहका दुई पाटा छन् । एक पाटो ब्लक हो भने अर्को पाटो नगरपालिका । ब्लकले ग्राम पञ्चायत हेर्छ । नगरपालिकाअन्तर्गत महानगरपालिका, नगरपालिका र नगर पञ्चयायत पर्दछन् । ग्रामपञ्चायतको तल्लो निकाय गाउँबुढाले हेर्छ भने नगरपालिकाको तल्लो निकाय भनेको वडा हो ।
गाउँबुढा अर्थात गाउँको मुखिया । यो प्राचिन प्रथा हो । यो प्रचलन नेपाल र पाकिस्तानमा पनि थियो । विशेषगरी आदिवासी समुदायमा गाउँको मुखिया चुन्ने, उसैको शासनमा समुदाय चल्ने गर्दछ । तामाङ समुदायमा अझै यो प्रचलन छ । जसलाई गान्बा भनिन्छ । त्यसको अर्थ गाउको मुखिया या गाउँबुढा नै हो ।
भारतको उत्तरपूर्वी राज्यहरूमा गाउँबुढा प्रथा दरिलो रूपमा रहेको पाइएको छ । गाउँमा सरकारको सबैभन्दा तल्लो तहको तर अधिकार सम्पन्न प्रतिनिधि हो गाउँबुढा, जसले स्थानीय समस्या राज्यका सम्बन्धित निकायसम्म पुर्‍याउने, सत्ताबाट गाउँमा आएको अनुदान अनुगमन गर्ने र गाउँहरूको व्यवस्थापन गर्ने जिम्मा पाउँछ । भारतमा पञ्चयाती राजनेताको रूपमा गाउँबुढालाई अर्थ्याइन्छ । अर्थात पञ्चभलाद्मीबाट चुनेर गाउँको सेवा गर्न जिम्मेवारी दिइन्छ ।
गाउँमा हुने जन्म, विवाह, मृत्यु दर्ता गाउँबुढाले नै गरिदिन्छ । त्यसबाहेक गाउँमा हुने झैझगडा मिलाउने, अंशवंण्डालगायतका न्यायपूर्ण निर्णय गरिदिने काम गाउँबुढाको हो । गाउँका युवायुवती कतै जागिर खान परे सिफारिसपत्र गाउँबुढाले नै गरिदिन्छ भने गाउँमा कुनै कारण प्रहरी आउनुपर्ने भयो भने प्रहरीले पत्र लिएर आउँछ र गाउँबुढाले सहिछाप गरिदिएपछि मात्र गाउँ पस्न पाउने अनुमति पाउँदो रहेछ । गाउँबुढा कति शक्तिशाली हुन्छ भन्ने कुरा Handbook for Gain-Buras & Panchayati Raj Leaders पुस्तकमा उल्लेख छ । उक्त हातेपुस्तक अरुणाञ्चलको गाउँबुढासँग सम्बन्धित भएपनि धेरथोर अधिकार सबै राज्यका गाउँबुढासँग हुन्छ । प्रहरीकै सहभूमिकासम्म निभाउने उसले प्रहरीझैं थुन्ने, अपराधीलाई छोड्नेलगायतका कार्य भने गर्न पाउँदैन । कुनै आन्दोलन तथा अविछिन्न गतिविधिमा लाग्न पाउँदैन ।
भारतको उत्तरपूर्वी राज्य अरुणाञ्चलमा गाउँबुढाको अलि बढी अधिकार छ । त्यहाँ गाउँबुढालाई गाउँको राजासरह मान्ने, फरक फरक गाउँका गाउँबुढा गाउँबुढीलाई विभिन्न प्रतियोगितामा सामेल गराउने, उनीहरूको सम्मान गीतसमेत बनाइएको युट्युवमा हेर्न सकिन्छ ।
उत्तरपूर्वी भारतमा नेपाली मूलका धेरै गाउँबुढा रहेका छन् । राजषी शैलीमै पुस्ता हस्तान्तरण हुँदै आउने गाउँबुढा बुबाको शेषपछि छोराले पाउने गरेका छन् । सन्तान सानै हुँदा गाउँबुढाको मृत्यु भए सन्तानको नाममा नायवी गाउँबुढा चलाउने चलन पनि रहेछ । सन्तान हुर्किसकेपछि भने उसको इच्छा मागिँदो रहेछ, साथै गाउँबुढा हुन चाहने अन्यले पनि दरखास्त हाल्न सक्दा रहेछन् । तर गाउँबुढाको सन्तान हुँदा ७० नम्बर स्वतः पाउने हुँदो रहेछ ।
मैले यसपटक आसामको भ्रमणमा रहँदा केही गाउँबुढासँग भेटघाट गर्ने मौका पाएको थिएँ । मैले भेटेका गाउँबुढामध्ये असमको उदलगुरी जिल्लास्थीत साम्राङ न्याउलीको सातवटा गाउँ हेर्ने जिम्मा पाएका गाउँबुढा डम्बरबहादुर लिम्बू (खापुङ), शोणितपुर जिल्ला ढेकियाजुली गंगापुरका अमित लिम्बू खापुङ र पश्चिम कार्विअङलङ जिल्लाको डिक्लेम सुब्बागाउँका जयबहादुर खापुङलाई भेटेको थिएँ । विशेषगरी खापुङ समुदायको वंशावली खोज्ने क्रममा पुग्दा बढीजसो खापुङ गाउँबुढा भेट्नु स्वभाविक नै हो ।
गाउँबुढालाई पहिलेभन्दा अहिले केही काम थपिएको रहेछ । जस्तै गाउँमा नयाँ बासिन्दा आए उसको भेरिफाई गर्ने, भोटलिष्टमा नाम थपघट गर्ने आदि छन् । मृत्यु दर्ता पनि फरक फरक हुनेरहेछ । स्वाभाविक मृत्युको मुत्युदर्ता एक खालको र हात्तीको आक्रमणलगायत अकालमा मृत्यु हुनेको मृत्युदर्ता फरक हुनेरहेछ । उदलगुरी जिल्लामा हात्ती आतंक निकै नै हुन्छ । त्यहाँका स्थानीयहरू हात्ती खेद्न करेन्ट जडान गरेर होस् या सामूहिक रूपमा हात्ती खेदाउनका लागि जत्था बनाउने गर्दा रहेछन् ।
गाउँबुढा हुनको लागि भाषा पनि अनिवार्य हो । जस्तैः अङ्ग्रेजी र असमिज भाषामा प्रमाणपत्र दिनुपर्ने रहेछ । साथै हिन्दी पनि अनिवार्य हो । गाउँबुढाले आफ्ना सम्पूर्ण प्रतिवेदन इलाका प्रशासकलाई बुझाउनुपर्ने हुन्छ । साथै गाउँबुढाहरूको बेग्लै सञ्जाल पनि रहेको गाउँबुढा डम्बर खापुङबाट जानकारी भएको छ । लिम्बू महासभा असमका सभापति लखि खापुङका अनुसार कतिपय गाउँबुढालाई सरकारले तलवभत्ता दिएको हुन्छ भने कतिपय गाउँबुढालाई तलबभत्ता दिइँदैन । तलबभत्ता नदिइने गाउँबुढाले गाउमा विभिन्न सिफारिस र जन्म, विवाह, मृत्युलगायतका प्रमाणपत्र दिएवापत शुल्क लिने गर्दछन् ।

(लेखकले ज्ञान यात्राको अभियानमा सो लेख लेखेका हुन् । ज्ञान यात्राको प्रवर्दक अमित थेबेका अनुसार ज्ञान यात्रा एक व्यक्ति, एक दिन र एक ज्ञान उपर केन्द्रित हुनेछ । जीवनमा जुनसुकै विधा र क्षेत्रमा सामान्यदेखि विशिष्ट ज्ञान राखेकाहरूले अरू समक्ष प्रस्तुत गर्नेछन् । थाहा नपाएकाहरू र थाहा पाएकाहरूबीच ज्ञान, अनुभव, सीप र सूचनाको आदानप्रदान हुनेछ । अभियानअन्तर्गत यहाँहरूले संक्षिप्त पोस्ट, तस्वीर र भिडियो क्लिप्समार्फत् आफ्ना कुरा राख्न सक्नु हुनेछ । यस अभियानमा जोडिन हुन सबैलाई आह्वान छ । कवि, कलाकार, सिनेकर्मी, खेलाडी, प्रशासक, स्वास्थ्यकर्मी, राजनीतिज्ञ, शिक्षक, सञ्चारकर्मी, सामाजिक अभियन्ता, गृहिणी या जोसुकै पनि यस ज्ञान यात्रामा सामेल हुन सक्नेछन् ।

लक डाउन समय सबैको सुखद रहोस् । सुरक्षित रहनु होला।)

सम्बन्धित खवर